Trải qua 81 năm xây dựng và phát triển, ngành Nông nghiệp và Môi trường luôn giữ vai trò trụ cột đối với kinh tế, chính trị, xã hội và môi trường của đất nước. Từ bảo đảm an ninh lương thực, phát triển nông nghiệp, nông thôn đến quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu, ngành đã có những đóng góp quan trọng, đồng hành cùng đất nước vượt qua nhiều khó khăn, thách thức.

Từ Bộ Canh nông được thành lập năm 1945 đến Bộ Nông nghiệp và Môi trường ngày nay là hành trình phát triển gắn liền với lịch sử cách mạng Việt Nam, phản ánh quá trình đổi mới tư duy quản lý, tổ chức sản xuất và định hướng phát triển bền vững.

Từ những dấu mốc lịch sử đến sự hình thành Bộ Nông nghiệp và Môi trường

Ngày 14/11/1945, Bộ Canh nông được thành lập, trở thành một trong những Bộ đầu tiên của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trước đó, ngày 3/10/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 41/SL, đặt nền móng cho hệ thống quản lý nhà nước về đất đai, khoáng sản, khí tượng và thủy văn. Năm 1946, các Nha Khí tượng, Khoáng chất, Điền thổ lần lượt được thành lập.

Trong những giai đoạn tiếp theo, hệ thống quản lý chuyên ngành liên tục được kiện toàn với sự ra đời của Bộ Nông nghiệp, Bộ Nông lâm, Bộ Thủy lợi, Tổng cục Thủy sản, Tổng cục Lâm nghiệp và nhiều cơ quan quản lý khác.

Đặc biệt, ngày 28/10/1995, Quốc hội khóa IX quyết nghị thành lập Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trên cơ sở hợp nhất Bộ Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm, Bộ Lâm nghiệp và Bộ Thủy lợi. Đến ngày 5/8/2002, Bộ Tài nguyên và Môi trường được thành lập, thống nhất quản lý nhà nước về đất đai, nước, khoáng sản, môi trường, khí tượng thủy văn và đo đạc bản đồ.

Tháng 8/2007, Bộ Thủy sản được sáp nhập vào Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, mở rộng phạm vi quản lý các lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp và phát triển nông thôn. Chức năng, nhiệm vụ của Bộ Tài nguyên và Môi trường cũng tiếp tục được hoàn thiện qua các giai đoạn.

Tháng 3/2025, tại Kỳ họp bất thường lần thứ Chín, Quốc hội khóa XV quyết nghị hợp nhất Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn với Bộ Tài nguyên và Môi trường, thành lập Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Đây là dấu mốc quan trọng, hình thành cơ quan thống nhất quản lý nhà nước về nông nghiệp, tài nguyên và môi trường, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Nông nghiệp khẳng định vai trò trụ đỡ của nền kinh tế

Từ năm 2021 đến nay, thế giới liên tiếp đối mặt với nhiều biến động do dịch bệnh, xung đột, bất ổn chính trị, thiên tai và những thay đổi trong thương mại toàn cầu. Cùng với đó, biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, đặt ra những thách thức lớn đối với sản xuất nông nghiệp, an ninh lương thực và quản lý tài nguyên.

Trong nước, quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, hội nhập kinh tế và yêu cầu tăng trưởng cao hơn đặt ra nhiệm vụ đổi mới mạnh mẽ mô hình phát triển nông nghiệp, quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường.

Trước bối cảnh đó, nhiều chủ trương, chính sách quan trọng được ban hành. Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 xác định định hướng chuyển đổi nền nông nghiệp theo hướng bền vững, hiệu quả. Nghị quyết số 19-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tiếp tục khẳng định nông nghiệp, nông dân, nông thôn có vị trí chiến lược trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Theo đó, phát triển nông nghiệp hướng tới nền nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh; chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang phát triển kinh tế nông nghiệp, khai thác hiệu quả hơn các giá trị và lợi thế từng vùng, miền.

Nhờ những định hướng và chính sách kịp thời, cơ cấu lại ngành nông nghiệp ngày càng đi vào thực chất, quy mô và trình độ sản xuất được nâng cao, chuyển mạnh sang sản xuất hàng hóa theo hướng hiện đại.

Giai đoạn 2021 - 2024, GDP nông nghiệp tăng trưởng bình quân 3,57%/năm; kim ngạch xuất khẩu nông sản tăng trưởng 10,3%/năm, đạt xấp xỉ 63 tỷ USD năm 2024. Nông sản Việt Nam đã có mặt tại 196 quốc gia và vùng lãnh thổ, đứng thứ hai Đông Nam Á và thứ 15 thế giới.

Những kết quả này tiếp tục khẳng định vai trò trụ đỡ của nông nghiệp đối với nền kinh tế, góp phần bảo đảm an ninh lương thực, ổn định xã hội và nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.

Chương trình xây dựng nông thôn mới cũng đạt nhiều kết quả tích cực. Tính đến tháng 6/2025, cả nước có 6.058/7.696 xã đạt chuẩn nông thôn mới, tương đương 78,7%, hoàn thành 98,4% mục tiêu của cả giai đoạn 2021 - 2025. Trong đó, 2.446 xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao và 655 xã đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu. Đáng chú ý, 1.508 thôn, bản đặc biệt khó khăn được công nhận đạt chuẩn.

Thu nhập bình quân của người dân nông thôn năm 2024 đạt 54 triệu đồng/người, tăng 1,3 lần so với năm 2020. Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều khu vực nông thôn giảm từ 7,1% năm 2020 xuống còn 3,5% năm 2024. Diện mạo nông thôn ngày càng đổi mới, đời sống vật chất và tinh thần của người dân tiếp tục được cải thiện.

Quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường hướng tới phát triển bền vững

Cùng với phát triển nông nghiệp, công tác quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường ngày càng được chú trọng, từng bước chuyển từ tư duy khai thác sang quản lý, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả và bền vững.

Trong lĩnh vực đất đai, Luật Đất đai năm 2024 tạo bước cải cách quan trọng về quyền của người sử dụng đất, mở rộng đấu giá, đấu thầu, liên thông dữ liệu, góp phần huy động nguồn lực cho phát triển đất nước. Công tác quản lý đất đai từng bước được hiện đại hóa bằng công nghệ số, hướng tới đồng bộ dữ liệu trên phạm vi toàn quốc; cơ chế bồi thường cũng được hoàn thiện nhằm bảo đảm quyền lợi của người dân khi Nhà nước thu hồi đất.

Đối với tài nguyên nước, Quy hoạch tài nguyên nước quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 lần đầu tiên được lập ở cấp quốc gia, bao trùm các lưu vực và nguồn nước quan trọng. Luật Tài nguyên nước năm 2023 đánh dấu bước chuyển trong tư duy quản lý, coi nước là tài sản công có giá trị kinh tế, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo vệ, phục hồi nguồn nước suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm và đẩy mạnh số hóa quản lý.

Trong lĩnh vực địa chất, khoáng sản, công tác quản lý được gắn với mục tiêu chuyển đổi xanh, bảo đảm an ninh khoáng sản và an ninh năng lượng. Ngành chú trọng khai thác tiết kiệm, chế biến sâu, tái chế khoáng sản và phục hồi môi trường sau khai thác. Việc xuất khẩu khoáng sản thô, chưa qua chế biến cơ bản đã chấm dứt; 48 khu vực dự trữ khoáng sản quan trọng đã được xác định.

Công tác quản lý biển, hải đảo được triển khai theo hướng tổng hợp, thống nhất, liên ngành, liên vùng. Các chiến lược, quy hoạch về khai thác, sử dụng bền vững tài nguyên, bảo vệ môi trường biển và hải đảo được ban hành, tạo cơ sở cho quản lý không gian biển và tài nguyên vùng bờ.

Đặc biệt, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu ngày càng trở thành nhiệm vụ ưu tiên quốc gia. Tại COP26 năm 2021, Việt Nam cam kết đạt mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 xác định định hướng cơ cấu lại nền kinh tế hài hòa giữa tăng trưởng và bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Công tác bảo vệ môi trường có nhiều chuyển biến, từng bước chuyển từ bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát và phục hồi. Quản lý chất thải từng bước hướng tới tái chế, tái sử dụng thay cho chôn lấp, giảm thiểu rác thải nhựa; công tác bảo vệ, phục hồi các hệ sinh thái tự nhiên, mở rộng các khu bảo tồn, khu dự trữ sinh quyển và khu đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế tiếp tục được đẩy mạnh.

Ở khu vực nông thôn, các phong trào như “Sạch làng, đẹp ruộng”, “Thắp sáng làng quê” góp phần nâng cao ý thức cộng đồng trong giữ gìn cảnh quan và môi trường sinh thái. Nhiều mô hình cải tạo cảnh quan thôn, bản, ấp được triển khai phù hợp với điều kiện thực tế từng địa phương.

Năng lực giám sát biến đổi khí hậu, dự báo và cảnh báo thiên tai ngày càng được nâng cao. Cơ sở hạ tầng phòng, chống thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu được quan tâm đầu tư. Công tác kiểm kê khí nhà kính, xây dựng lộ trình giảm phát thải và phát triển thị trường các-bon từng bước được triển khai. Phương châm “4 tại chỗ” tiếp tục phát huy hiệu quả trong phòng, chống thiên tai.

Vững bước vào kỷ nguyên phát triển xanh

Nhìn lại chặng đường 80 năm, ngành Nông nghiệp và Môi trường đã trải qua nhiều thăng trầm cùng lịch sử dân tộc. Từ một nền nông nghiệp lạc hậu, thường xuyên đối mặt với nạn đói, chiến tranh và thiên tai, ngành đã từng bước vươn lên trở thành một trong những trụ cột quan trọng của nền kinh tế, đồng thời giữ vai trò thiết yếu trong quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và bảo đảm an ninh sinh thái.

Qua mỗi giai đoạn, ngành không ngừng đổi mới tư duy và phương thức hoạt động: từ sản xuất tự cấp sang sản xuất hàng hóa; từ nông nghiệp độc canh sang kinh tế đa giá trị; từ quản lý khai thác sang quản lý bền vững; từ chú trọng tăng sản lượng sang nâng cao giá trị và trách nhiệm.

Bước vào kỷ nguyên mới, ngành Nông nghiệp và Môi trường đứng trước yêu cầu tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, phát huy vai trò dẫn dắt chuyển đổi xanh của đất nước. Trong đó, nông dân là chủ thể, nông thôn là không gian phát triển trọng điểm, tài nguyên thiên nhiên là vốn quý, khoa học công nghệ và dữ liệu số là động lực quan trọng.

Với định hướng xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, kinh tế nông nghiệp đa giá trị, tăng trưởng bao trùm, chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu và hướng tới phát thải ròng bằng không vào năm 2050, toàn ngành tiếp tục nỗ lực đưa thương hiệu nông sản Việt Nam vươn tầm thế giới.

Từ ruộng đồng, rừng xanh, sông biển đến đô thị thông minh, Việt Nam chọn con đường phát triển thịnh vượng trong lành, để thực hiện lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Nông dân ta giàu thì nước ta giàu, nông nghiệp ta thịnh thì nước ta thịnh.”